كيفيت طرح و اجرا و از لحاظ غناى تنوع تكنيك و فن پيشرفت زيادى كرد . در اين هنر ، چرم حتى در جلدهاى معرّق هميشه اساس بود و در هرات روزگار سلطان حسين بايقرا توليد مىشد . ترديدى نيست كه نقاشى آنها را نگارگران زبردست انجام مىدادند . اين جلدآرائيها هرگز كاربرد عمومى نداشت و متأسفانه به سادگى صدمه مىديد ؛ ازاينرو فقط معدودى از آنها سالم باقىمانده است . معمولا كتابخانه‌هاى بزرگ نمونه‌هايى از آنها را دارند و در كتابخانه بريتانيا جلدى وجود دارد كه به امضاى سيد على است و جلد ديوان نوائى ( نسخ شرقى 1374 ) از حدود سال 1550 م . است « 1 » ؛ و دو جلد كنده‌شده با كيفيت بسيار زيبا و اندازه بزرگ از حدود سال 946 / 1540 كه قبلا در موزه دوسلدورف بود و سربرنارد اكستاين در سال 1948 م . به موزه بريتانيا اهدا كرد ، ولى قسمت بيرونى اينها هم صدمه ديده است « 2 » . اين صدمه مشخص كرد كه زمينه آبى عميق در پوشش زيرين آن بكاررفته چنان كه گويى معرّق روى چوب صورت گرفته است . جلدى ديگر كه بر روى آن منظره‌اى معرق ديده مىشود و جلد ديوان اشعار شاهى شاعر دربار شاهرخ است در كتابخانه تزيينى كالج دوبلين محفوظ است و شاعر را در حين خواندن شعر به شاهزاده در باغى نشان مىدهد . يك جلد بزرگ با معرّق در هامبورگ ( موزه هنر ، 189427 ) موجود است كه روى آن طلاكوب و نقره‌كوب شده است . بر روى آن به‌جاى پيكره‌هاى انسانى ، درگيرى حيوانات اساطيرى چينى نقش‌خورده و شبيه تجليد سال 1569 م . كتابخانه بادليان ( گريوز I ) است « 3 » . در كتابخانه چستربيتى جلدى با فن معرّق موجود است كه صحنه‌هاى تصويرى ندارد ، بلكه داراى طرحهاى تزيينى قرينه‌اى است ؛ و سبكى مشابه از اين طرح نيز بر روى جلد بزرگ طلاكوبىشدهء حدود سال 1550 م . ديده مىشود كه در موزه چرم آلمان ، افنباخام ماين ( 12024 ) محفوظ است « 4 » . اين نوع جلدآرائى پرهزينه معمولا داراى تصاوير معرّق‌شدهء زرين است كه با قالبهاى مهركنى سنگى بر روى چرم صورت مىگرفت . به نظر مىرسد كه سراجان از اين فن بهره مىگرفتند ، ولى از اواسط سده نهم / پانزده شامل تجليد كتاب نيز شد « 5 » . استفاده از مهرهاى فلزى ، قدمت بيشترى داشت و جلدهاى بىپيرايه نيمه اول سده نهم / پانزدهم ، عموما از نمونه‌هاى عالى معرّق است . در آن نقشمايه‌هاى چينى مخصوصا اژدها و

--> ( 1 ) - Arts of Islam ، شماره 605 و تصوير رنگى در ص 58 . از نظر سبك شبيه جلد روان 999 توپ‌قاپىسراى است كه در سال 949 / 1543 استنساخ شده است ؛ نگاه كنيد به : چيگ ، « يكى از آثار فن زيرلاكى ايرانى » ، شماره 5 . ( 2 ) - زاره و مارتين ، Taf . ، 30 ( 2 و 4 ) . شولتس ، Faf . ، 7 - 196 . Arts of Islam ، شماره 606 . ( 3 ) - اردمان ، Taf . ، 66 Arts of Islam ، شماره 602 ؛ همان منبع ، شماره 611 در مورد جلد كتابخانه بادليان . ( 4 ) - اندازه آن 30 * 40 سانتىمتر : طبق كاتالوگ سال 1974 م . متعلق به اواسط قرن دهم / شانزدهم ترجيحا قرن يازدهم / هفدهم . ( 5 ) - اتينگهاوزن ، « جلد كتابهاى خاور نزديك » ، صص 5 - 123 ، تصاوير 9 - 6 .